MOOOV | Young-Critics Foxtrot_-trauma-en-traditie

door Michaël Van Remoortere

media image

Wobei ich Dich aber immerfort bitte, nicht zu vergessen, daß ich niemals im entferntesten an eine Schuld Deinerseits glaube. Du wirktest so auf mich, wie Du wirken mußtest. - Franz Kafka

 

I. Ararat

De mooiste leugen die ik ooit geloofd heb, kende de wereld een orde toe. Het wegvallen van deze leugen markeert het exacte moment waarop het kind in de puber leegloopt en deze laatste zich met het verwerken van dit trauma dient bezig te houden. Volwassen worden is veelal niet meer dan de aanvaarding van het trauma. Kinderen zijn immers schaamteloos magische denkers. Zij weigeren een breuk te ervaren tussen wat zij buiten zichzelf waarnemen en de vertalingen die zij daarvan binnenshoofds maken. Vermoedelijk bestaat een kinderwereld dus uit even sterke tegenstellingen als de sprookjes die hen de woorden geven om die wereld uit te drukken. De ridder en de heks zijn voor kinderen niet alleen reële figureren, zij zijn de twee morele prototypes waartoe de werkelijkheid herleid kan worden. Iemand is een heks of een ridder, dus ongenuanceerd goed of slecht. En de dapperste aller ridders is de man die het kind papa noemt.

Op zoek naar de verloren tijd betreed je de decors van je jeugd, om tot de vaststelling te komen dat ze gekrompen zijn. Ga in het gras liggen en probeer je kennis van de wereld achter de tuinhaag weg te denken om weer de geborgenheid te voelen van een universum dat daar ophield. In deze microkosmos was het klemwoord: huis. Een Ararat waarrond de wereld zich na enkele jaren begon bloot te geven. De tuin, de straat, de huizen van de buren, steeds bleef het baken zichtbaar waar we ten laatste tegen etenstijd naar moesten terugkeren. Het eerste duizelingwekkende gevoel van vrijheid bestond eruit dit huis de rug toe te keren en te spelen dat het niet meer bestond.

Ik heb er relatief lang geen seconde aan getwijfeld dat mijn vader het huis waarin wij woonden, gebouwd had. Ik weet niet of ik hier alleen in ben? Het meest massieve onderdeel van mijn leefwereld was mijn vader op wiens schouders de dakschilden van het huis rustten. In een poging de omvang van deze ervaring weer helder voor de geest te krijgen, kom ik uit bij het Bijbelse hoofdstuk dat bekendstaat als Gods antwoord aan Job.

"Waar was jij toen ik de aarde grondvestte? Vertel het me, als je zoveel weet. Wie stelde haar grenzen vast? Jij weet dat toch? Wie strekte het meetlint over haar uit? Waar zijn haar sokkels verankerd, wie heeft haar hoeksteen gelegd[?]"

Met Job huivert het kind. Niet alleen is de vader de maatstaf van alle waarneembare dingen, hij blijkt ook nog eens de vertegenwoordiger van de tijd zelf. De notie van een tijd voor ons bestaan dringt maar mondjesmaat tot ons door. Eerst zullen we leren dat onze ouders dingen meemaken wanneer ze niet bij ons zijn. Later krijgen we verhalen te horen van voor onze geboorte. We leren de geschiedenis kennen als het vlees dat ons zo nu en dan knuffelt en slaat. De macht van een vader is simpelweg die van een God.

 

II. Foxtrot I

trauma

Wij kunnen niet ontsnappen aan het verlangen onze angsten in de werkelijkheid bevestigd te zien. In Samuel Moaz’ Foxtrot staan er op een dag twee militairen voor de deur van Michael (Lior Ashkenazi) met de boodschap dat zijn zoon gestorven is. Het is niet duidelijk of er van een lijk die naam waardig, nog sprake is. Hij moet de dood van zijn zoon op hun woord geloven. Het woord werd vlees en werd weer woord.

De ervaring dat de externe wereld doordraait, maakt hem duizelig. Er ontstaat een discrepantie tussen een niets dat zich niet laat denken en de ervaringen van het leven die onophoudelijk binnen blijven komen. Hij weet dat het pathetisch is, maar toch draait hij de kraan open en houdt hij zijn hand onder het kokende water in de hoop dat de kloof minder groot wordt wanneer ook zijn lichaam lijdt. Dan, na dagenlange uren, nogmaals, de bel. De dood was een misverstand en de naam van zijn zoon blijkt weer een materiële betekenis te hebben.

Foxtrot ontleent zijn titel aan de dans waarbij je steeds op weer op hetzelfde punt uitkomt. Maar wie naar eenzelfde punt terugkeert, kan niet doen alsof er niets is veranderd. In de tijd die de dingen nodig hebben om weder te keren, is er iets gebroken. De honden van de herinnering hebben bloed geroken en heten onze demonen blaffend welkom. De geboorte van de tragedie is het moment waarop we handelen om aan onze trauma's te ontsnappen en ze zodoende net bestendigen door ze te herhalen. Om het gemis te overschreeuwen, roept Michael, tegen elk beter weten in, de verloren zoon naar zich terug en verwezenlijkt aldus zijn grootste angst. Met de dood van zijn zoon wordt de achterstallige tol voor de fouten uit zijn verleden afbetaald.

Het strekt niet tot eer een man zijn zwaktes te verwijten. Maar zijn houding legt het grondplan van zijn karakter bloot. Iemand met veel zelfmedelijden, verspeelt zijn recht op het begrip van een ander omdat het genot dat hij in zijn lijden vindt, weerzinwekkend is. Wie uit angst zaait, zal chaos oogsten. Het enige wat het lot zich door kracht laat afdwingen is een bevestiging van haar gevoel voor galgenhumor. Dwing de zon om te schijnen en zij zal doven. De wil tot totale controle vindt haar bevrediging pas in de dood die ze probeerde te ontlopen.

Van alle erfenissen die de vader zijn zoon kan geven, zijn diens trauma's het belangrijkste omdat deze het negatief zijn waaruit hij zijn zoon probeert te ontwikkelen. Desalniettemin probeert hij deze voor zijn zoon verborgen te houden, totdat hij ze zelf vergeten is. Wanneer de zoon hierachter komt, voelt deze zich dubbel verraden. De vader is niet sterk en te zwak om dit in te zien.

 

III. Golgotha

Wij ijken de tijd met de moord op een zoon. Het hele conflict tussen vader en zoon ligt misschien wel in de opstand van de laatste tegen het tijdsverloop van de eerste. Wanneer de vader zich in de tijd vooruit plant, verlangt hij zijn ordening van de wereld bestendigd en verlengd te zien. De kindertijd is een schier eindeloze Dag des Heeren en deze eindigt op de eerste maandag wanneer het kind naar school gestuurd wordt. Hoewel het voor de trage leerlingen die wij zijn nog even zal duren, worden wij vanaf het begin reeds onderwezen in alle manieren waarop wij aan de tijd van onze voorouder zullen ontsnappen.

Nu de wereld zich groter dan de invloedsfeer van de vader toont, begint het kind in te zien dat wanneer het woord van de vader buitenshuis geen wet is, het evengoed binnenshuis betekenisloos zou kunnen zijn. Wanneer de vragen steeds meer onbeantwoord blijven, begint de definitieve onttovering van de wereld. We komen tot de vaststelling dat we zelf het zwaartepunt in ons leven moeten worden, maar de vader blijft vasthouden aan een positie waarvan de vanzelfsprekendheid verdwenen is en die hij desalniettemin weigert te beargumenteren. Het staat nu eenmaal nog steeds geschreven, ook al zijn er geen lezers meer. De waarheid van weleer is verworden tot een gelijk dat niemand nog interesseert.

Om het verloop van de tijd te kunnen breken, dient de vader verloochend te worden. Het huis is niet langer heilig. De wetten die eens in haar muren gebeiteld stonden, worden met profaan genot met de voeten getreden en ingeruild voor het verhaspeld alfabet van onstuimig bevlekte lakens. Elk orgasme is la petite mort de papa. Door zijn zaad op de rotsen te storten, ontwortelt de zoon zichzelf.

 

IV. Foxtrot II

traditie

Het woord absurd is aan slijtage onderhevig. Tegenwoordig lijkt elk ongelukkig toeval het epitheton ornans te krijgen, maar de wortel van de absurde ervaring zit nog steeds in de verankering dat er eerder iets dan niets is terwijl het net zo goed anders had kunnen zijn.

Eén van de mooiste scènes die ik in lange tijd heb mogen zien, is de dansscène uit Foxtrot die om niet al te duidelijke redenen (de enige die ik kan bedenken is dat ze te goed was om ze niet te gebruiken) ook bijna volledig in trailer zit. In de film is dit ook meteen de introductie van de Jonathan (Yonathan Shiray), de zoon. Aan de meest onooglijke grenspost denkbaar, staat hij impromptu op om zijn medesoldaten, maar vooral ons geprivilegieerde toeschouwers, de basisbeweging van de foxtrot uit te leggen. Voor, voor, links, stop, achter, achter, rechts, stop. Eeuwige wederkeer van hetzelfde. Waarna hij losbarst in de meest onverwachte choreografie aan deze zijde van Godards Bande à Part. Dit is het absurde.

De kunde van zijn bewegingen laten zich alleen begrijpen binnen de verveling waartoe zijn positie als soldaat in de meest verre uithoek van de woestijn hem dwingt. Maar daar blijft het zeker niet bij, want de onmiskenbare vreugde die de danser-soldaat aan de dag legt is de vreugde omwille van het feit dat er zoiets als leven is, ondanks die verveling.

Giorgio Agamben schreef dat dansen de meest pure en essentiële vorm van bewegen is daar zij compleet nutteloos is. Dansen is een privilege dat we ons slechts kunnen veroorloven wanneer aan de vereisten voor het overleven voldaan is. Genot van overschot. Het ultieme privilege van het ondanks alles. Dit verklaart meteen ook waarom vooral de jeugd hierin uitblinkt. I got a lust for life.

Deze duizelingwekkende vrijheid is enkel mogelijk aan de grensposten van de traditie, net buiten de vaderlijke invloedssfeer. Als soldaat in dienstplicht wordt de zoon gedwongen een land te verdedigen dat zijn legitimiteit vindt in het trauma van een bijna volledig uitgestorven generatie. De Holocaust is verworden tot een laatste verhaaltje voor het slapen gaan dat zijn vader hem vertelde de nacht voor hij zou vertrekken. In zijn jeugd bleek zijn vader namelijk de erfgenaam van een Thora die al decennia in de familie doorgegeven werd, maar die hij zelf, als ultieme daad van levensbevestiging, verkwanselde voor een seksblaadje dat als brevier van zijn vitaliteit zou dienen. Profanatie; de geschiedenis ondergeschikt maken aan het eigen verlangen. Danser malgré tout. Het geweer dat Jonathan in zijn handen houdt, verbeeldt hij tot zijn geliefde omdat hij zich neerlegt bij het lot waar hij werd ingeworpen. Het begin van zijn vrijheid bestaat eruit zich aan de grensposten van de traditie te laven aan de mogelijkheden van het leven. Het zal niet heel lang meer duren voor de soldaat het niemandsland aan gene zijde van het vaderlijke gezag betreedt. Hij wacht nog slechts op het juiste moment om het huis achter zich te laten en het verzamelde stof van zijn kleren te slaan.

 

V. Getsemane

Jezus toont zich nergens menselijker dan in de nacht voor zijn kruisiging. Hij smeekte de vader om deze beker aan hem voorbij te laten en kreeg geen antwoord. In dit eenzaamste moment uit zijn leven voelde Jezus het juk van de mens in haar totaliteit. De stilte van de sterren. Wat had God kunnen zeggen?

Het lijkt mij niet onwaarschijnlijk dat Jezus hetzelfde antwoord als Job gekregen zou hebben en daar lijkt hij zich ook van bewust. "Uw wil geschiede" is zijn officieel opgetekende antwoord. Maar wat zal de zoon die sterven moet om de mens te verlossen, gedacht hebben? Om deze vraag te beantwoorden, heeft iemand ooit de poëzie uitgevonden.

 

"Je hebt je adem doen samenballen tot de zon en het firmament aan haar opgehangen, maar heb je haar ooit zien opkomen? Je hebt de aarde gegrondvest maar heb je ooit met je voeten door het gras gelopen en de kracht gevoeld waarmee ze jou ondersteunde? Waar was jij toen ik de liefde heruitvond als was het voor de eerste keer? Waar was jij toen de vogels eenstemmig versplinterd hun ode aan de lente brachten? Je spreekt mij van sokkels en hoekstenen, maar ken je het verlangen je in de overdaad van het stadsgewoel te verliezen? Weet jij wat het is om na de eerste liefdesbreuk te weten dat je niet meer gaat kunnen leven en het alsnog te doen? Je kent het ordenend grondplan waartegen de sterren zich laten lezen, maar zie je ook hun schaduw tussen de lijnen? Waar was jij toen mijn moeder zich kroonde met de scherven van de flessen wijn die ze tegen haar hoofd kapot sloeg? Je gaf me het leven omdat je er zelf geen raad mee wist, ik verlos jou van de verplichting het te blijven proberen."

Young Critics @ MOOOV

Cinea selecteerde en begeleidt 6 jonge schrijvers die verslag uitbrengen over de reeksen van MOOOV Filmfestival. De 'Young Critics' van dienst zijn Camilla Peeters, Michaël Van Remoortere, Tom Rouvrois, Sam Duijf, Sven Hollebeke en Lotte Bode. 
Hun pennenvruchten vind je zowel op de blog van Mo* Magazine, op de website van rekto:verso en op de website van MOOOV!

Meer weten? www.cinea.be