MOOOV | Young-Critics De-western-voorbij-het-Westen_-van-super--naar-wereldwestern

door Camilla Peeters

media image

De western weigert te sterven. Sinds The Great Train Robbery (1903) van Edwin S. Porter sprongen er talloze Amerikaanse filmmakers op de bulderende westerntrein, met een schat aan verhalen over expansiedrang en het temmen van de Far West als resultaat. Toch lijkt het genre in recente tijden te stuiptrekken. Hoewel het debat over kolonisatie en grenzen vurig actueel is, lijken mainstream Amerikaanse filmmakers niet meer geïnteresseerd om westerns over het onderwerp te maken. De laatste jaren is hier echter een internationaal antwoord op gekomen. Over de hele wereld hebben filmmakers de western onder handen genomen, eens goed gekneed en wat laten gisten. Ze voegden er een snuifje van de Fordiaanse, klassieke western aan toe. Zoals filmgenrecriticus Geoffrey O’Brien zei, is het de directe eenvoud van de western die een universele aantrekkingskracht heeft. Kunnen we dan werkelijk spreken van een terugkeer naar de klassieke western of is het genre uiteindelijk aan een nieuwe cyclus begonnen?

Bij het volgen van de lange stroom van de western terug tot aan de bron, vinden we een myriade aan tegenstellingen. Het bronwater bruist van de strijd: tussen goed en kwaad, tussen het ruige leven van de outlaw en de rust van het huiselijke leven, tussen de traditionele waarden en de revolutionaire, nieuwe tijd. Het voorbestemde lot (ook wel ‘Manifest Destiny’ genoemd) voor de western en zijn personages is de zoektocht naar balans. Halfweg de vorige eeuw werden de personages in de western naar voor geschoven als een soort van geëngageerde helden die eigentijdse problemen moesten aanpakken of simpelweg moesten representeren: denk aan het politiek engagement in High Noon (Fred Zinnemann, 1952) of de drang naar rechtvaardigheid in The Ox-Bow Incident (William A. Wellman, 1943). De superwestern, een term die onder andere werd aangehaald in het werk Évolution du Western (1955) van criticus André Bazin, was geboren en daarmee een cyclus getypeerd door overesthetisering, politisering en erotisering.

De tegenstellingen en conventies werden al snel zo sterk benadrukt, dat het vaak ten koste van de spanning ging. De neergang van de Amerikaanse western was ingezet. De laatste jaren lijkt er ver weg van Noord-Amerika echter weer iets te broeien in het genre en worden de politieke beslommeringen van de superwestern terug op het voorplan geplaatst.. We kunnen onze vraagstelling daarom uitbreiden: begint de western eindelijk aan een echt nieuwe cyclus, is er daarentegen een terugkeer naar de klassieke western of zijn de internationale westerns van de laatste jaren uitlopers van de uitdovende superwestern?

 

Voorbij de grenzen van het westen

De prikkelende selectie van het MOOOV-filmfestival toont dat de meest frisse westerns niet Amerikaans zijn; de nieuwe wind in het genre blaast van Indonesië tot Noord-Afrika. De personages dragen geen cowboyhoeden of foute, leren broeken meer; de vrouwen beuken de deuren van hun ‘little house on the prairie’ open en rennen zo ver mogelijk weg van de haard. Wie dacht dat westerns enkel draaien om ‘shoot-outs’ tussen bezwete ‘white fellas’, staat een verrassing te wachten. De wereldwestern kondigt zichzelf ambitieus aan. Voor deze films duidt het label western meer op gevoel, mood, dan op een geografische situering. De western reist steeds verder weg van ‘the Wild West’ en wordt niet meer exclusief bevolkt door cowboys en indianen, maar meer en meer door sterke, prominente vrouwen, gekleurde volkeren en andere groepen die tot nu toe niet in het genre vertegenwoordigd waren.

Hoewel Noord-Amerika even genoeg had van de western, brengt Hollywood de laatste jaren weer projecten uit die expliciet of zijdelings refereren aan de oudere vormen — denk bijvoorbeeld aan Quentin Tarantino met onder andere The Hateful Eight (2015) en Django Unchained (2012). De interessantste toevoegingen zijn echter van de hand van internationale filmmakers die het genre op een andere manier willen gebruiken en grenzen willen uitbreiden of verbreken. Een van de belangrijkste conventies waar een nieuwe draai aan wordt gegeven, is de verhouding tussen man en vrouw — een wending uit noodzaak, parallel aan veranderingen in onze samenleving.

In Mouly Surya’s Indonesische wereldwestern Marlina, the Murderer in Four Acts heeft vastberaden protagonist Marlina niet veel aan wijlen haar echtgenoot, die in afwachting van zijn begrafenis zit te rotten in de woonkamer. Marlina kan enkel rusten op zijn benige schouder en terugdenken aan vervlogen tijden, wanneer ze wel op hem kon rekenen. Na slachtoffer te worden van een verkrachting, is ze op zichzelf aangewezen tot ze hulp krijgt van een hoogzwangere spraakwaterval. Pas wanneer beiden een moment van rust vinden, kan Marlina even ademhalen en toegeven dat het ze het zwaar heeft. Sisterhood is een nieuwe, krachtige relatie in de western.

Eindelijk beweegt de western weg van de driehoeksrelatie outlaw-vrouw-geciviliseerde man. Het liefdesspel is niet langer een vast onderdeel die het genre nodig heeft als subplot. Er is geen strijd meer om de cowboy in huis te lokken en te temmen, de vrouw heeft nu ook zelf de kans om voor het ruige bestaan te kiezen. De kritische protagoniste die voor zichzelf kiest, brengt een nieuw conflict met zich mee: de innerlijke strijd. De vrouw moet overtuigd voor zichzelf durven kiezen. Ze zoekt zelf oplossingen wanneer ze bedreigd wordt en vindt daarbij ook een ‘safe haven’ bij gendergenoten, in plaats van in de armen van de man te vallen die toevallig het dichtste bij staat. Marlina is een boegbeeld voor vrouwen over de hele wereld, uit alle milieus. Na het vergiftigen van haar belagers, staart ze meditatief voor zich uit. Een kleine glimlach speelt om haar mondhoeken. Ze is het middelpunt van het beeld, de camera richt alle focus op haar: Marlina — glashelder —  statig als een standbeeld, de overleden mannen — troebel — uitgeschakeld op de grond. Marlina representeert de kracht van de vrouw.

 

De wereldwestern

Het is vooral het innerlijk van het genre, meer dan het uiterlijk, dat een nieuwe weg is ingeslagen. Fervente westernfans en –veteranen mogen opgelucht ademhalen. Internationale filmmakers planten nieuwe boodschappen in het hart van hun films. Het genre wordt een omhulsel, de verpakking van een vaak confronterend cadeau. Dat omhulsel bevat nog steeds alle gekende conventies en leunt in die zin aan bij de klassieke western: in Marlina, the Murderer in Four Acts genieten we van desolate landschappen, westernmuziek en wilde paarden. Sweet Country van de Australische cineast Warwick Thornton blijft angstvallig dicht bij deze conventies. Thornton geeft ons onder andere de saloon, de stand-off, de whisky, de ranger, de aanbouw van de kerk… Toch worden de conventies op zo’n manier gebruikt, dat de ongelijkheid tussen witte en gekleurde mens pijnlijk duidelijk wordt. Sweet Country raakt het probleem van racisme aan, dat nu nog even urgent is als zestig jaar geleden. De Mozambikaanse filmmaker Licínio Azevedo gaat nog verder en plaatst een volledig ander genre in het kloppende hart van The Train of Salt and Sugar. Het is een western die zich ervan bewust is dat hij diep vanbinnen een geëngageerde oorlogsfilm is.

Het zelfbewustzijn van eigentijdse westerns zorgt ervoor dat hun boodschap zeer duidelijk onder de aandacht gebracht wordt. Vaak worden sociale problemen zoals armoede in de nasleep van de industrialisatie of oorlog aangekaart. In deze sociaal-politieke bezorgdheid vertoont de wereldwestern gelijkenissen met de superwestern, al zijn er ook duidelijke verschillen. Weg is de (overdreven) erotisering en esthetisering en in de plaats krijgen we nieuwe locaties, minderheden als protagonisten, vrouwen als drijvende kracht van de film, …

De western werd zo uitgehold tot enkel de rauwe, harde schil overbleef. De kern wordt nu opgevuld door nieuwe bekommernissen. Zo wordt het verhaal van Marlina, The Murderer in Four Acts voortgestuwd door een primitieve kracht die aan de klassieke westerns doet denken. Toch is de film veel meer dan dat. Het genre wordt gebruikt als een opstap, een zetje, een hulpmiddel om duidelijk te maken dat met de vrouw niet meer gesold wordt. We komen weer uit bij een eigentijds fenomeen: de vrouw die haar eigen rechten nastreeft en op haar eigen benen staat.

De western die als hulpmiddel wordt ingezet om een nieuw doel te bereiken: dit is wat met de term ‘wereldwestern’ wordt aangeduid. Deze stunt lukt niet zonder het vaardig ontwijken van enkele problemen. Zoals bij wetenschappers die cellen behandelen, bestaat het gevaar dat het vervangen van het DNA de cel laat sterven en er enkel een leeg omhulsel overblijft: cineasten hebben het DNA van de western gemanipuleerd; ons rest de vraag of de nieuwe vorm levensvatbaar zal blijken.

 

Stevig in het zadel

Kort verwoord, kunnen we stellen dat de wereldwestern, hoewel trouw aan de oerconventies, deze enkel gebruikt als vehikel voor een eigentijdse boodschap over problemen die een internationaal publiek aanspreken. Die boodschap wordt overgebracht via een tweede, verborgen genre — zoals in The Train of Salt and Sugar —, of via specifieke keuzes inzake personages, plot of locatie die de kern van de film uitmaken. Het omhulsel doet ons denken aan de klassieke western, de kern aan een verfijnde vorm van de superwestern. Het combineren van deze twee cycli, creëert een nieuwe vorm: de wereldwestern.

De western is (zoals de verslagen echtgenoot van Marlina) al vaak op sterven na dood verklaard, maar ook al maakte het genre reeds hoge pieken en diepe dalen mee, volledig verdwijnt het nooit. De laatste jaren aan kracht winnend, galoppeert de western stevig in het zadel over nieuwe zanderige vlaktes, met een dromerige blik op de nu echt oneindige horizon, waar aan het einde van de dag een warme, roze zon ondergaat, ons achterlatend met de vraag wat het genre nog allemaal in zijn mars heeft.

Young Critics @ MOOOV

Cinea selecteerde en begeleidt 6 jonge schrijvers die verslag uitbrengen over de reeksen van MOOOV Filmfestival. De 'Young Critics' van dienst zijn Camilla Peeters, Michaël Van Remoortere, Tom Rouvrois, Sam Duijf, Sven Hollebeke en Lotte Bode. 
Hun pennenvruchten vind je zowel op de blog van Mo* Magazine, op de website van rekto:verso en op de website van MOOOV!

Meer weten? www.cinea.be